Herdanza ABO: xenotipos, gametos e exercicios PAU

Un grupo sanguíneo non identifica un único xenotipo

No modelo escolar do sistema ABO, unha persoa de grupo A pode ser homocigota ou heterocigota. Por iso un cruzamento non se resolve poñendo simplemente as letras dos fenotipos nun cadro: primeiro hai que determinar que alelos pode transmitir cada proxenitor.

Esta práctica propón tres familias hipotéticas para razoar sobre codominancia, alelos múltiples e información incompleta. É un exercicio de xenética, non un procedemento para avaliar parentescos reais. A compatibilidade nun único locus non demostra filiación.

O modelo que empregaremos

Usamos os alelos Iᴬ, Iᴮ e i. Cada individuo diploide ten dous alelos deste locus. Iᴬ e Iᴮ son codominantes entre si e ambos dominan sobre i no modelo:

• Grupo A: IᴬIᴬ ou Iᴬi.
• Grupo B: IᴮIᴮ ou Iᴮi.
• Grupo AB: IᴬIᴮ.
• Grupo O: ii.

Consideramos segregación mendeliana, gametos equiprobables nun heterocigoto e transmisión independente entre descendentes unha vez fixados os xenotipos parentais. Non incluímos variantes raras, erros de tipificación nin interaccións con outros loci.

O capítulo académico sobre o sistema ABO da National Library of Medicine explica o modelo de tres alelos e a codominancia. Os cruzamentos seguintes son orixinais e limitan expresamente as conclusións ao modelo indicado. Para repasar outros tipos de herdanza, podes situar a práctica na guía de Bioloxía para a PAU en Galicia.

A distinción entre fenotipo e xenotipo resolve o problema inicial: A e B nomean grupos observables, mentres que Iᴬi e Iᴮi indican as combinacións alélicas que necesitamos para calcular probabilidades.

Exercicio 1: dous heterocigotos poden producir catro grupos

Nun cruzamento hipotético, un proxenitor ten xenotipo Iᴬi e o outro Iᴮi. Que grupos poden presentar os descendentes e con que probabilidades?

O primeiro produce gametos Iᴬ e i, cada un con probabilidade 1/2. O segundo produce Iᴮ e i, tamén con probabilidade 1/2. As catro combinacións son:

Gameto do primeiro	Gameto do segundo	Xenotipo descendente	Grupo
Iᴬ	Iᴮ	IᴬIᴮ	AB
Iᴬ	i	Iᴬi	A
i	Iᴮ	Iᴮi	B
i	i	ii	O

Cada cela ten probabilidade (1/2)(1/2) = 1/4. Polo tanto, cada grupo ten unha probabilidade do 25 %.

Isto non significa que unha familia con catro descendentes deba presentar exactamente un de cada grupo. Son probabilidades por descendente, non unha repartición obrigada. Por exemplo, que dous descendentes sucesivos sexan O ten probabilidade (1/4)² = 1/16, baixo as hipóteses indicadas.

Tampouco poderiamos asignar estas catro probabilidades só sabendo que os proxenitores son A e B. Se algún deles fose homocigoto, o conxunto de gametos cambiaría. O dato heterocigoto forma parte do enunciado e non se pode introducir sen xustificación.

Exercicio 2: grupo AB cruzado con grupo O

Agora os grupos parentais son AB e O. Neste modelo, os fenotipos determinan os xenotipos: IᴬIᴮ e ii. O primeiro transmite Iᴬ ou Iᴮ; o segundo só pode transmitir i.

As combinacións resultantes son:

Iᴬ + i → Iᴬi, grupo A.

Iᴮ + i → Iᴮi, grupo B.

Cada unha ten probabilidade 1/2. Non aparece ii, porque o proxenitor AB non transmite i. Tampouco aparece IᴬIᴮ, porque o proxenitor O non transmite ningún dos dous alelos dominantes.

Así, os grupos posibles son A e B; O e AB non son compatibles con este cruzamento dentro do modelo simplificado. Esta é unha conclusión sobre unha combinación de alelos, non unha proba positiva de parentesco.

Un erro frecuente é pensar que AB transmite sempre a parella completa IᴬIᴮ. Iso confundiría o xenotipo diploide co contido dun gameto. Cada gameto recibe un alelo deste locus, non os dous.

Para comprobalo, escribe debaixo de cada proxenitor unha lista de gametos antes de construír o cadro. Se unha cela combina catro alelos, o erro ocorreu antes de calcular as porcentaxes.

Exercicio 3: inferir os xenotipos a partir dun descendente O

Unha parella hipotética de grupos A e B ten un descendente de grupo O. Que información achega ese dato no modelo?

O descendente O é ii. Debeu recibir un alelo i de cada proxenitor. Polo tanto, a persoa de grupo A debe ser Iᴬi e a de grupo B debe ser Iᴮi. Os xenotipos IᴬIᴬ e IᴮIᴮ non poderían achegar i.

Unha vez establecidos estes xenotipos, o cruzamento coincide co do primeiro exercicio. A probabilidade de que o seguinte descendente sexa O é 1/4. O nacemento anterior non esgota o alelo i nin obriga a que o seguinte grupo sexa diferente.

A probabilidade de que os dous seguintes descendentes sexan, nesta orde, A e B é:

(1/4)(1/4) = 1/16.

Se a pregunta fose un A e un B en calquera orde, teriamos dúas rutas excluíntes: A–B e B–A. A probabilidade sería 1/16 + 1/16 = 1/8.

O dato do descendente O reduce a incerteza sobre os xenotipos parentais neste exercicio. Sen ese dato, coñecer só A e B non permite asignar unha única distribución á descendencia. Para calcular unha probabilidade global nese caso farían falta outras hipóteses ou información.

Que podemos concluír e que non

Nos tres supostos, o cadro permite comprobar se un xenotipo descendente se pode formar a partir dos gametos parentais. Que unha combinación sexa posible non significa que sexa exclusiva dunha parella.

Ademais, o modelo deliberadamente simplificado non incorpora toda a diversidade biolóxica do sistema ABO. Por iso as conclusións da actividade deben permanecer no terreo educativo. Non substitúen probas de parentesco nin interpretacións especializadas de casos reais.

Na libreta de erros, separa catro pasos: fenotipos coñecidos, xenotipos posibles, gametos e probabilidades. Esta orde permite localizar se a dificultade está na dominancia, na segregación ou na lectura da pregunta.

Preguntas frecuentes

Unha persoa de grupo A ten sempre xenotipo IᴬIᴬ?

Non. No modelo tamén pode ter Iᴬi. O fenotipo A non distingue por si só entre homocigose e heterocigose.

Un proxenitor AB pode transmitir os dous alelos no mesmo gameto?

Non no modelo mendeliano deste locus. Cada gameto recibe Iᴬ ou Iᴮ, e o outro alelo do descendente procede do outro proxenitor.

A compatibilidade ABO demostra parentesco?

Non. Moitas persoas comparten os mesmos alelos e unha combinación posible non identifica unha relación de parentesco.

Resolve primeiro os gametos, despois as porcentaxes

Repete o primeiro cruzamento substituíndo Iᴬi por IᴬIᴬ e explica que resultados desaparecen. Esta comparación comproba se estás usando xenotipos ou só etiquetas de grupo. Para continuar con codominancia e problemas de herdanza, consulta o curso de Bioloxía para Galicia e revisa os contidos e as opcións de compra.